DE HUIDIGE CONTACTARME MAATSCHAPPIJ

We leven in het westen in een steeds meer ik-gerichte cultuur. Woorden als individualisme, zelfverwerkelijking en zelfbeschikking zijn kenmerkend voor onze contactarme maatschappij, waarin de voortschrijdende rationaliteit steeds meer gevoels-arme mensen oplevert. Kinderen zoeken geen troost meer, maar gaan in een hoekje zitten huilen, omdat ze afgeleerd hebben een schoot of een arm op te zoeken. De veilige schoot, de beschuttende troostende arm hebben ze vaak nooit gekend.

Kinderen, die nooit eens over hun bol geaaid of geknuffeld worden, maar voortdurend gekleineerd en in een hoek geduwd, krijgen het gevoel, dat alles wat ze verkeerd doen, simpel voorkomt omdat ze bestaan! Kinderen die nooit aangehaald worden, of zelfs alleen mishandeld worden; dit alles zal later zeker zijn sporen nalaten in de zin van angst voor lijfelijk contact, vaak tot ver in de volwassenheid.

Ook bij oudere mensen zien we steeds minder lichamelijk contact. Vaak verliezen ze ÈÈn voor ÈÈn hun familieleden, vrienden, man of vrouw. Er is vaak niemand meer die ze tutoyeert! Er wordt niet zomaar een arm gestreeld, een arm om je heen gelegd uit liefde of vriendschap. Wie nooit meer aangeraakt wordt, verkommert in velerlei opzicht.

De betekenis van het aanraken

In onze cultuur zijn we eraan gewend geraakt een aanraking te vereenzelvigen met seks, dwang of macht. Denk maar eens aan alle rapporten over ongewenste intimiteiten in relaties. Weinig hoort men meer van aanraking als een gebaar van troost, toewijding en bemoediging. In het westen, en in Nederland in het bijzonder, is "aanraken" taboe. Ook in de seksuele relaties tussen man en vrouw is er een intense behoefte aan tederheid en intimiteit. De behoefte of wens om omhelsd te worden.

In een Engels onderzoek op dit gebied bekende een vrouw, dat ze aan aanraking zo'n behoefte heeft, dat ze daarom met veel mannen naar bed gaat, terwijl ze eigenlijk alleen maar de behoefte heeft om gekoesterd en geknuffeld te worden. In hetzelfde onderzoek gaven vrouwen de betekenis voor hen aan van aanraking en omhelzing.

Het werd beschreven als warmte, affectiviteit, verbondenheid, nabijheid en steun. De behoefte eraan was zeer groot, vooral bij diegenen met weinig zelfvertrouwen hebben. Er waren er die verlangden naar aanraking maar niet naar omhelzing, uit angst om verstikt te raken! Een aantal personen had een hevige afkeer van elk lichamelijk contact. Juist uit een verdrongen behoefte eraan. Zij vonden aanraken: kinderlijk, onvolwassen, iets om je over te schamen. Daarentegen is de gehele wereld vol van substituten van schijntederheid en van liefde. Zo zocht men mogelijkheden in het spelen met zachte speelgoeddieren, in het aanraken van kinderen, spelen met levende dieren als hond of poes. Of men zoekt zichzelf te strelen, door verslaafd te raken aan masturberen.

Denk ook eens aan het eindeloos bellen naar vrienden en bekenden als vervanging van de behoefte naar liefde en aanraking. Op grote schaal is men tegenwoordig verslaafd aan de 06-lijnen, de babbel-of sekslijnen. Weer andere vervangingsmiddelen zijn het zoeken van orale bevrediging in eten en/of drinken of roken.

Liefdebetoon

Het is inmiddels ook bij christenen bekend dat de grootste genezende factor bij ziektes en klachten is: aandacht, zorg en toewijding, hetgeen we noemen liefde. Daar ligt in wezen de kern van de gehele problematiek. De liefde "verkilt". De christengezinnen en de Gemeente van Jezus Christus zijn bij uitstek een leerschool, om die liefde te oefenen en uit te dragen. Wat brengen wij daar weinig van terecht! Liefdevolle zorg en toewijding wordt NIET in eerste instantie bij vrienden of gemeenteleden gezocht bij nood.

Vaak zoekt men eerst de professionele, betaalde, helpende hand van een (ongelovig? alternatief?) hulpverlener. De geest van secularisatie en onafhankelijkheid heeft de Gemeente van Christus "ingepakt", lijkt het. De bron van alle waarachtige liefde in Christus wordt nog wel gepredikt, maar niet meer gepraktiseerd! Welke plaatselijke kerk of gemeente kent nog een bloeiende vorm van pastoraat en liefdebetoon die zich OOK naar buiten uitstrekt, naar een wereld in nood? In de Bijbel wordt 508 maal de opdracht gegeven elkaar lief te hebben. Aanraken is ook bij veel gelovigen taboe. De "heilige kus" in de Bijbel wordt al gauw als cultuur - en tijdgebonden weggewuifd door de gevoelgestoorde gelovige christen.

Ook in de begeleiding van zieken en stervenden zitten we vaak met "onze handen in het haar". Een schrijnend maar duidelijk herkenbaar voorbeeld is te lezen in het "Medisch contact": De arts mevr. de Vries Buitink, vertelt over het sterfbed van een Franse vrouw. Zij woonde in hetzelfde Franse dorp en ging haar elke dag even bezoeken. De moeder van de stervende zat in een hoekje van de "sterfkamer" naar haar enig kind te staren, dat daar op sterven lag. "Neem haar beiden handen", zei mevr. De Vries.

Aarzelend ging de oude vrouw naar het bed. De zieke keek haar aan en stamelde: Moeder, moeder wat voel ik me ellendig. Dat waren haar laatste woorden bleek later. Een paar uur daarna ging mevr. de Vries weer kijken. Naast het bed van de stervende stond een lege stoel. De grootmoeder lag bij een stoel bij het raam. De echtgenoot van de stervende hing over het voeteneind van het bed te huilen. De zoon stond met zijn gezicht tegen de muur te snikken. De rest van de familie en buren zaten in de keuken te wachten op het einde.

Niemand durfde in die lege stoel te gaan zitten, ook niet toen mevr. de Vries daarop aandrong. Dus ging ze er zelf zitten en nam de handen van de stervende in haar handen. Toen de vrouw eindelijk gestorven was, hielden de vader en zoon elkaar huilend vast. De dochter liet zich op het bed van de moeder vallen en snikte het uit: Ze is dood, ze is dood. Maar niemand durfde tijdens haar laatste uren haar handen vast te houden. Toen deed een vreemde het!

Manieren van aanraking

Mensen kunnen elkaar op veel manieren aanraken. Een handdruk zegt zo b.v. veel over een mens. (duur, kracht, temperatuur, enz) Het sociale kussen komt meer en meer in de mode. EÈn zoen is niet meer genoeg. Men omhelst 2 of 3 maal, als je dat kussen in de lucht tenminste nog omhelzen wilt noemen. Bij representatieve aanraking wordt de aangeraakte object. Er is geen gelijkwaardigheid meer, maar neerbuigendheid.

Laura Reedijk Boersma geeft in haar boekje "De Aanraking" voorbeelden van door haar verzamelde foto's over aanrakingen/ontmoetingen. Zo is er b.v. de Franse president, die een bekend kok ontmoet en hem bij de bovenarm pakt en glimlacht. Hij is zich evenwel zeer bewust van de aanwezige fotografen, en is bezig zich populair te maken bij het volk.

De kok kijkt verlegen en vereerd. Op sommige foto's zie je ook een toegewijde, hartelijke, oprechte deelnemende aanraking. Zo noemt mevr. Reedijk een voorbeeld van een foto, waarop prinses Juliana een invalide jongen, die in bed ligt, een kus geeft. De KWALITEIT van alle aanraking hangt dus af van DE INTENTIE, DE GEEST waarin mensen elkaar aanraken. Vindt aanraking plaats tussen twee gelijkwaardige mensen, is die spontaan of bestudeerd, bedoeld voor die ene mens of voor de omstanders?

Er is veel tact nodig bij het aanraken. Er is een tijd om te omhelzen en een tijd om zich van omhelzingen te onthouden. Zo zijn er verschillende manieren van huilen. Degene die een groot verdriet heeft en dat uit door geluidloos te huilen, zal de aanraking op dat moment vaak afwijzen. Die moet de tijd en ruimte krijgen om te gaan huilen. Degene die in luid gesnik uitbarst wil vaak juist wel graag getroost worden door een arm op de schouder of een hand op de arm. Dat huilen is een signaal: Troost mij toch!

De psychiater Schutz schrijft terecht: Iemand omhelzen is vaak het slechtste wat je kunt doen. Wie te vroeg omhelst, heeft niet genoeg respect voor de pijn van de ander. De pijn mag niet gekleineerd worden door een arm om de schouder of een voorbarige zoen. Die arm wordt vaak afgeschud, de zoen afgeweerd uit ergernis, omdat men niet lang genoeg geluisterd heeft of lang genoeg gezwegen. Omdat er niet voldoende tijd werd gegeven om te praten, te huilen of te schreeuwen.

Ten slotte

De veelbesproken liefde in de Gemeente van God moet ook handen en voeten krijgen. Christus wil door de handen van de gelovigen, mensen liefdevol aanraken en "lijfelijk" dichtbij zijn. Hij wil ook ons lichaam gebruiken om mensen te omarmen, omhelzen, strelen en aan te raken. Iedereen kan zich in het geloof hiernaar uitstrekken, oefenen en ontwikkelen, niet in namaak-gebondenheid, maar in vrijheid gedreven door de bewogenheid, vrijheid en liefde van de Heilige Geest.

Natuurlijk zijn er in de intimiteit van het pastoraat voorwaarden verbonden aan deze aanraking. (Rekening houden met sekse, leeftijd, fijngevoeligheid) Soms kan het ook een taak zijn van enige, vaak oudere, geestelijk volwassen zusters, die in een pastoraal team functioneren, die mensen liefdevol kunnen aanraken. Let wel: het is een principe, waar iedere christen aandacht voor moet hebben. Er moet veel meer inzichtelijk geleerd worden, hoe anderen vanuit de liefde van Christus troostvol, dienend, en vaak "genezend" aangeraakt worden. De liefde van Christus is niet alleen een zaak van onze persoonlijke relatie met God, maar Hij geeft ons bovenal de genade, dat die Goddelijke liefde in ons menszijn zich naar anderen uit mag strekken.

1.Cor.13:4-8 De Liefde is lankmoedig, de Liefde is goedertieren, Zij is niet afgunstig, de Liefde praalt niet, Zij is niet opgeblazen, Zij kwetst niemands gevoel, Zij zoekt zichzelf niet, Zij wordt niet verbitterd, Zij rekent het kwade niet toe, Zij is niet blijde over ongerechtigheid, maar zij is blij met de waarheid, Alles bedekt ze, alles gelooft ze, alles hoopt ze, alles verdraagt ze DE LIEFDE VERGAAT NIMMERMEER!

Gerard Feller

1990

Gebruikte literatuur:

De Aanraking--Laura Reedijk Boersma Ambo-Baarn 1979
Haptonomie en innerlijke genezing--J.J. v Baaren Moria 1989
Lichaamstaal en menselijke relaties--A. Scheffen
Nelissen/Bloemendaal 1978
Mort sans phrases-- Medisch contact 10 juni 1977
Intiem gedrag, Manwatching London 1977--Desmond Morris
Huidcontact---dr H Musaph Ned Tijdschrift v. Geneeskunde 49, 1974
De taal van het lichaam--Julius Fast Amsterdam 1978
De zorgzame mens--W. Gaylin-- Baarn 1978.