SPORTVERBAZING

Mag ik u even vragen, om in deze adempauze, kort na het WK, Tour de France, Paralympics, TT, Wimbledon, Gay Games, World Corporate Games (voor zakenlui) en allerlei kleinere sportevenementen, op sport te bezinnen, voordat de elfstedentocht gaat beginnen? Hebt u nog wat vaardigheid en lichaamskracht over? Of interesseert u dit geen bal? Toch zal het u ook niet ontgaan zijn dat niet paars, maar oranje nog maar kort geleden de dominante kleur was. En u zal ook wel oranje toegetakelde, luid toeterende (betoeterde) idioten gehoord hebben, die door de buurt reden alsof een oorlog gewonnen was.

Menig wereldling zou foutloos de namen en posities van ons elftal kunnen opnoemen, maar de namen van de twaalf discipelen is voor hen echt teveel gevraagd. Sport is voorpaginanieuws, andere nieuwsuitzendingen worden daarvoor opzij geschoven. Nauwkeurig wordt u op de hoogte gehouden wie wanneer waar welke records heeft gebroken. Verbazingwekkende prestaties worden geleverd. Terecht wereldnieuws?

Definitie

Sport is het totaal van oefening en ontspanning vooral met een competitie element, die vaardigheid en kracht vordert en bevordert. Sport fungeert als een uitlaatklep voor de dagelijkse sleur of zelfs werkstress. Door het vrijwillige karakter, kan de sport verpozing zijn, een uitrusten van de eigenlijke strijd om het bestaan. Dit geldt slechts voor de amateurs. Wat valt onder sport? De denksport (dammen en schaken) is apart, want die vergt een minimale lichamelijke activiteit, maar de hersenen draaien op topniveau. Motor- en autoraces zijn meer behendigheidssporten dan dat het veel van de spieren vraagt. Over blijft een breed scala van individuele en groepssporten. Verreweg de populairste is wel voetbal.

Herkomst

Sport heeft hele oude papieren. Reeds ver voor onze jaartelling, sinds 776 voor Christus om precies te zijn ⁽¹⁾, beoefenden de Griekse mannen (!) worstelen, ring- en speerwerpen, atletiek, hard- en wedrennen. Sport en training hoorden voor de Grieken tot de belangrijkste dingen in het leven. Dat zien we nog in hun beeldhouwwerken. Hun spelen stonden niet op zichzelf, maar in verband met religieuze aspecten van een vruchtbaarheidscultus. Antieke spelen en heidense offers waren onlosmakelijk. Hun ideaal was de harmonieuze ontplooiing van de gehele mens naar lichaam en geest. Het hoogtepunt van de Griekse spelen was eens in de vier jaar op de berg Olympia. Toen de Olympische Spelen al in de achtste eeuw voor Christus gehouden werden, was dat ter ere van de oppergod Zeus. Religieuze ceremoniÎn en cultische praktijken hoorden daarbij.

Via Griekenland kwamen de spelen later in de Romeinse cultuur. Voor de Romeinen, een militair volk, kregen vooral de meer bloedige sporten als dieren- en gladiatorengevechten een grote populariteit. Romeinse magistraten waren bewust dat verveling en onvrede tot revolutionaire onvrede zou kunnen leiden, en organiseerden daarom voor hun eigen veiligheid 'brood en spelen'. In arena's en amfitheaters hebben ontelbare sporters, slaven, krijgsgevangenen, criminelen, christenen (!) en dieren onder het gejoel en toeziend oog van duizenden het leven gelaten. Het indrukwekkende Colosseum in Rome kon tienduizenden toeschouwers bevatten en dankt zijn naam aan een kolossaal beeld van de beruchte keizer Nero die ervoor stond. Het boek en de film 'Ben Hur' geven een goede indruk van de antieke wagensport.

Joden, en later christenen keurden die spelen af, omdat de Grieken naakt sporten, de excessen, de minachting van de mens en natuurlijk de verbinding tussen sport en heidense religie. De keizerlijke duim omhoog of omlaag maakte verschil tussen leven en dood. In 393 verbood keizer Theodosius de Grote de Olympische spelen, omdat hij ze nota bene te heidens vond! Pas in 1896 werden deze weer in het leven geroepen. Initiatiefnemer was de Franse baron Coubertin, en zijn ideaal was eenheid en verbroedering door sport. De Olympische eed, ingesteld in 1920, luidde dat de deelnemers in de ware geest van sportiviteit zouden deelnemen. Geen van de deelnemers mocht met sport geld verdienen, het moest gaan om 'de glorie van de sport en de eer van de teams'. Er was een tijd dat kerk en sport hand in hand gingen, 'omdat de kerk ervan overtuigd was dat christelijke normen en waarden door sportbeoefening aangeleerd konden worden.'⁽²⁾ Wel, de werkelijkheid bleek niet zo ideaal. Soms zijn de Olympische Spelen verworden tot een politiek schaakspel, waarvan de atleten slechts de pionnen zijn. Het duidelijke religieuze element in de sport is verdwenen, al zullen er best wel individuele sporters zijn die afgoden aanroepen om hulp.

Winst! ?

Sport blijkt ontdekt te zijn als een veld van big business. Spelers worden gesponsord en gekocht, waarbij we gerust mogen denken aan bedragen met meer dan zes nullen vÛÛr de komma.... Goed gokken op de winnaar kan goed geld opleveren, of juist niet natuurlijk. Zonder overheidssubsidie en reclame kun je (top)sport wel vergeten. Sportieve merkkleding is vooral voor de jeugd in de dwingende mode. Ten koste van de veiligheid, worden de risico's, bijvoorbeeld bij de motorsport, vergroot, om de commerciÎle belangen veilig te stellen. Sport verschaft veel werk. Managers, technici, medici, zakenlui, juristen, journalisten, drukkers, horecapersoneel, vervoerders, om maar eens wat te noemen, slepen hun boterham uit het stadion. Aan de oranje toeters en bellen is al veel verdiend. Wat een prestatie: tijdens het Wereld Kampioenschap Voetbal was het op straat meer oranje gekleurd dan op Koninginnedag! Niet minder dan 10,5 miljoen Nederlanders (driekwart van de bevolking van zes jaar en ouder!) bekeek via de TV de wedstrijd Nederland - ArgentiniÎ, een record! Er waren maar erg weinig plekjes in Nederland waar je het scoren niet kon horen...

In 1997 was de TV topper de Elfstedentocht, goed voor maar liefst elf miljoen mensen! Door de wedstrijden werden de files verplaatst. De waterleiding in Barendrecht knapte door het plotselinge massale getap na de wedstrijd. Hoe juist voetbal de populairste sport kon worden is mij eerlijk gezegd niet duidelijk. Als in het jaar 2000 het Europese Kampioenschap wordt gehouden, dan verwacht Nederland alleen al zo'n 70 miljoen gulden kwijt te zijn aan de inzet van politie, nog afgezien van andere uitgaven. Maak je borst maar nat... Het gedrag van beruchte hooligans en supporters is zowel bij het winnen als het verliezen onvoorspelbaar. Zeker is echter wËl dat alcohol werkt als olie op het vuur. Zelf live een wedstrijd meemaken is een ware belevenis. Wat een massahysterie. Schreeuw je schor!

Maar schrikbarend is de godslasterlijke en antisemitische taal op de tribune, en het semi-religieuze taalgebruik van de sportverslaggevers.⁽³⁾ Ordeverstoorders en vandalen kosten handen vol geld, en wat erger is: niet zelden mensenlevens. Is het niet absurd de grote bedragen die neergeteld worden om elders in de wereld zelf een wedstrijd te kunnen meemaken, terwijl de plaatselijke bevolking daar crepeert van ellende? ! PiÎteit tegenover de dode sporters en/of supporters is er niet, want niet alleen de show, ook "The games must go on"⁽⁴⁾ Voetballen blijkt inderdaad oorlog te zijn, niet alleen op de groene grasmat, ook buiten het stadion. Geeft het bijv. geen kick als Nederland wint van de oude vijand Duitsland? ! Nederlanders verenigt u in het wijgevoel! Na het vlagvertoon en het spelen van de volksliederen zingen we verder in goed Nederlands dan chauvinistisch: "We are the champions!" Sport geeft aanleiding tot etnische conflicten, slechts in mindere mate verbroedert het. De grasmat is eerder bakermat voor agressie en geweld, dan dat daar olijftakken van de vrede groeien.

Scoren

In de sport heb je grofweg twee categorieÎn: de profs en de amateurs. Vooral de eerste heeft het hard te verduren. Records zijn er voor hen om te verbeteren. Dankzij precieze tijd- en lengtemeters gaat het dan niet om seconden en centimeters, maar om steeds kleinere fracties daarvan. Allerlei illegale verdovende- en pepmiddelen (niet zelden dodelijk) moeten de prestaties vergroten, want er hangt grote roem, eer en vooral geld vanaf. Zoals dieren bewerkt worden met groeihormonen en dergelijke, zo dient de mens zichzelf bewust of onbewust (!) chemische middelen toe, voor spierontwikkelingen, om te groeien of juist te krimpen (turnsters).⁽⁵⁾ Vooral in communistische landen werd op dit gebied gezondigd. In de wielersport is doping haast onontbeerlijk om het moordende tempo bij te kunnen benen. Maar ook bij de amateurs komen vele duizenden ⁽⁶⁾ mensen met sportklachten het ziekenhuis binnen. Het speelse is er zo wel af.

Milieubelasting

Voor het milieu is sport meer een last dan een lust. Voor skipistes moeten berghellingen ontbost worden. Golfbanen met hun specifieke gras dringen de oorspronkelijke natuur terug. Motor en autoraces veroorzaken veel stank en lawaai. Dat doen vliegtuigen ook die de ontelbare supporters transporteren. Omwonenden van stadions en arena's kunnen gewoon thuis luid en duidelijk 'meegenieten' van elke wedstrijd. Anderzijds wordt gezonde frisse lucht des te meer gewaardeerd. Sport kan zowel de waardering van en de zorg voor het lichaam vergroten, als forceren (om maar te kunnen scoren).

Antipathie

Sommige christenen hebben een antipathie tegen sport in het algemeen en voetbal in het bijzonder. Zouden er nog mensen zijn die hun knieÎn niet voor de Ba(”)l, koning Voetbal hebben gebogen? De hoofdredacteur van het Reformatorisch Dagblad schreef in zijn krant: "Laten ze [troepen hooligans, WJPH] elkaar maar afmaken.", maar liet daar gelukkig direct op volgen "Zo mag je natuurlijk niet reageren".⁽⁷⁾ Dit soort uitwassen mag niet bepalend zijn voor onze houding tegenover sport, immers persoonlijke antipathie tegen voetbal mag niet tot principe worden verheven. Niet alle argumenten van reformatorischen tegen sport die ik las, hebben me kunnen overtuigen. Laten we oppassen voor een dualistische opvatting, waarin het lichamelijke wordt veracht en het geestelijke wordt verheven. Gods bedoeling is niet dat het lichaam, als vijand van de ziel, geknecht in plaats van verzorgd wordt. Evangelischen staan over het algemeen sympathieker tegenover sport. De Evangelische Omroep schenkt hieraan nogal wat aandacht. Bovendien: "Het kijkgedrag van de EO-leden vertoont exact hetzelfde beeld als dat van de niet EO-ers: de wedstrijden van het Nederlands elftal nemen als de reuzen in het programma-aanbod de plaatsen 1 tot en met 5 in."⁽⁸⁾

Ethiek

Dan de ethiek van sport. Hoever mag je gaan om de kijkcijfers hoog te houden? Het volk roept om meer sensatie. Honden, hanen en stieren worden daaraan opgeofferd. Maar mensen gaan ook elkaar te lijf. Boksen, worstelen en andere vechtsporten kennen zo hun spelregels, maar gezond lijkt het me toch niet bepaald. In kooigevechten zie je de sportverruwing. Uiteindelijk willen we toch bloed zien, want de moderne mens is ten diepste al die eeuwen niet veranderd. Voor mij is het volstrekt onbegrijpelijk dat je als christen intens van vechtsporten kunt genieten. De massa is nog steeds belust op 'panem et circenses', oftewel brood en spelen. We hoeven dus niet bepaald te verwachten dat sport van het menu zal verdwijnen, integendeel.

Houdingbepaling

Dat christenen het niet makkelijk vinden om hun houding te bepalen tegenover sport, bleek wel uit de fax vanuit de laatste EO-jongerendag naar het Nederlandse elftal om hen veel geluk te wensen. Later werd deze bewuste fax "herroepen". Grensde het teveel aan verering of zelfs aanbidding van de spelers? Deze spontane, niet geplande actie werd door de voorzitter en directeur van de EO betreurd, 'omdat het een onaanvaardbare vermenging was tussen kerk en wereld'. Kan het christelijk geloof wel met sport samengaan, of is dit ook een onvruchtbaar, ongelijk span? Is meelopen achter het Olympisch Vuur, spelen met vreemd vuur? Zeker, of zo u wilt: vreemd: er zijn overtuigde christen-(top)sporters. EO presentator Jan van de Bos haalde 's werelds bekendste christensportman voor het voetlicht: de hardloper Carl Lewis.

Wat doet een christen als hij of zij een sporttalent blijkt te hebben ontvangen? Een sporttalent is een boven gemiddeld niveau uitkomende aanleg om in de sport topprestaties te kunnen leveren. Het zou inconsequent zijn als ineens andere maatstaven worden aangelegd dan voor talenten op intellectueel (cognitief), creatief (kunst) en sociaal-emotioneel (ondernemerschap) gebied. Is het zonde om je talent te gebruiken of zonde om het te begraven? Een intelligent, muzikaal kind blijkt in zijn ontwikkeling vaak minder christelijke weerstanden te ondervinden, dan een kind dat (top)sporter wil worden.

Waarom zou je van sport niet je werk mogen maken, en er dus aan verdienen? Ook in de sportwereld kan een christen leven, en blijken er grenzen te zijn. Natuurlijk niet alleen in de sport speelt de standpuntbepaling over het werken op zondag, ook in de gezondheidszorg, transport, media, ondernemerschap, en niet te vergeten de geestelijke ambtsdragers die juist op zondag werken! Als christensporters voor de wedstrijd in gebed gaan, is dit niet te vergelijken met 'het zegenen van de wapens'. Nee, niet om de overwinning wordt gebeden, maar om een geloofwaardige getuige te zijn. Immers wat een getuigenis is het, als je op een sportieve manier tegen je verlies blijkt te kunnen, als je een fair spel levert, niet over lijken gaat, samen weet te spelen, en vooral weet te relativeren.

Maar ook getuigenis in de zin van evangelisatie is op de sportterreinen te vinden.⁽⁹⁾ Wel dienen we te beseffen dat topsport zeer veel van het lichaam vergt, zodat intensieve medische en fysiotherapeutische begeleiding nodig is, om te kunnen blijven presteren en ... gezond te blijven. Je hele leven topsporter zijn is dus praktisch onmogelijk, misschien moet ik zelfs zeggen onmenselijk.

Er zijn wel degelijk waardevolle aspecten in de sport te ontdekken! Heerlijk om daar je teveel aan energie in kwijt te kunnen. Beter daarin, dan in vandalisme op straat. In de sport kun je leren om sportief te zijn, in een team te spelen (dus leren samenwerken), te volharden, je grenzen te verleggen, je lichaam gezond te houden, zelfbeheersing te ontwikkelen. Kunnen we nog iets van een coach leren in verband met discipelschap, of hebben wij hem iets te leren?

Typisch vind ik dat globaal gezegd reformatorische mensen sport afkeuren, en dan vooral de teamsporten, als tenminste ds. van Dijk als hun woordvoeder kan gelden.⁽¹⁰⁾ Zegt dat niet iets van henzelf, namelijk dat ze individualistisch zijn? Al het lichamelijke is niet per definitie zondig. Uit het motto: een gezonde geest in een gezond lichaam, blijken gymnastiek en gymnasium bij elkaar te horen. Sport is ontspannende inspanning. Serieuze sportlui drinken en roken niet. Massa's mensen die aan sport zeggen te doen, blijken vaak passief sport vanuit hun luie TV-stoel of sloopbestendige tribunezitplaats te bekijken. Maar dat lijkt me niet primair de bedoeling van 'aan sport doen'! Ik vermoed dat er minder mensen actief sport en spel beoefenen, dan er passief een kijkspel van hebben gemaakt. Sporten mag dan niet zonder lichamelijke risico's zijn, te weinig lichaamsbeweging is wellicht nog schadelijker. Hoe staat het met je lichamelijke conditie? Dus als het even kan op de fiets naar je werk, trim, jog, doe aan fitness.

Verreweg de meesten hebben nooit een bal uitgevoerd in de kerk. Sport kan christenen en niet-christenen bij elkaar brengen. Ik herinner me dat een team van mijn bijbelschool voetbalde tegen het plaatselijk cafÈ. Door sport maak je vrienden. Een vriend van me is penningmeester geworden bij de plaatselijke sportvereniging, om daar onder de mensen zijn/Gods licht te laten schijnen en zout te zijn op financieel gebied. Wat een hilariteit en verbroedering als de kerkenraad tegen de jeugd volleybalt! Of de ene gemeente tegen de andere, of spierballen tegen de talenknobbels, of touwtrekken: de kinderen tegen de vaders, of ... (bedenk zelf eens wat) 'Niet werelds zijn' en evenmin wereldvreemd blijken toch samen te kunnen gaan, evenals letterlijke en geestelijke bodybuilding!

Relativeer!

Bij sport kun je je er zeer fanatiek tegenaan gooien, alsof het voortbestaan van jezelf of de maatschappij ervan afhangt. Het gaat echter echt te ver als het oranjegevoel je leven beheerst. Alles waar 'te' voor staat is teveel, met uitzondering van tevreden. Ook sport kan wel degelijk tot een of de afgod worden, als je niet voldoende en tijdig weet te relativeren. Moet alles wijken voor de sport, ook de zondag? Waar zijn de 'grensrechters' eigenlijk..? Durft u te lachen om een stelletje kerels die bloedserieus als bezetenen achter een opgeblazen rond stuk leer aanrennen? Leuk, maar betrekkelijk hoor. En een doelpunt, nou so what? Roem is maar vluchtig. Wie gisteren nog bejubeld werd, is vandaag vergeten, en morgen verguist. Het gaat om het goede spel, niet om de vette knikkers, eer, niet om het winnen maar om het meedoen. Een vriendschappelijke, gemoedelijke en toch serieuze wedstrijd, lijkt me puur onschuldig, ook op zondag, en te verkiezen boven wat liederlijk en ledig rondhangen.

Doorslag

Wat de eigenlijke doorslag in de hele discussie over de sport geeft, is voor de christen Gods mening, verwoordt in de Bijbel. Worstelaar Jacob, krachtpatser Simson, hardloper AsaÎl vinden we in het Oude Testament.⁽¹¹⁾ Ook de profeet Elia moet een atletisch figuur geweest zijn: door doodsangst gedreven rende hij van de berg Karmel in het noorden naar de berg Horeb in het zuiden, goed voor zo'n 400 kilometer.⁽¹²⁾ Genoemde personen waren geen sporters, want lichamelijke kracht stond meestal in verband met oorlogvoering. Met name Paulus haalt stof tot overdenking uit de sport ⁽¹³⁾, die vooral in de omgeving van het Griekse Corinthe beoefend werd.⁽¹⁴⁾ Hij verbindt geen waardeoordeel aan de sport, maar trekt wel parallellen naar het geestelijk leven. Een christen loopt een "geestelijke marathon". Zowel je innerlijk als uiterlijk zijn waardevol. Zo moesten de inwoners van het eiland Kreta zowel eerlijk worden als hun vadsige buiken eens wegwerken!⁽¹⁵⁾ Sleuteltekst voor ons onderwerp is 1Tim.4:8:

"Oefen u in de godsvrucht. Want de oefening van het lichaam is van weinig nut, doch de godsvrucht is nuttig tot alles, daar zij een belofte inhoudt van leven, in heden en toekomst."

Bedoelt Paulus hier de training van de atleet (oefening van het lichaam in kracht en behendigheid, sport dus) Úf de ascese (onthouding van allerlei genietingen, zie vers 3, denk aan huwelijk en voedsel)? Een duidelijker tekst over ascese, kastijding van het lichaam vinden we in Col.2:23: "Dit toch is, al staat het in een roep van wijsheid met zijn eigendunkelijke godsdienst zijn nederigheid en kastijding van het lichaam, zonder enige waarde (en dient slechts) tot bevrediging van het vlees." Paulus zegt dus: ascese is zonder enige waarde, maar "de oefening van het lichaam is van weinig [wel iets dus] nut." De ascese in 4:1-3 genoemd, is niet van beperkt belang, maar gevaarlijk en slecht, dus geheel verwerpelijk.

Nu zal de serieuze sportman zich disciplineren op het gebied van voldoende rust, slaap en gezond eten. De atleet traint vÛÛr de wedstrijd, waaronder ook valt onthouding van wat schadelijk zou zijn voor zijn lichaamskrachten. Het is allemaal wel nuttig, maar beperkt. Het is allemaal maar relatief. De eventueel behaalde krans zal verwelken, in tegenstelling tot de godsvrucht, die nu en straks nuttig is en zal zijn. De prijs is onverwelkelijk leven, eeuwig leven. Dit leven is onafscheidelijk gekoppeld aan de Here Jezus Christus. Hij is het leven en onze levende hoop. We mogen een onvergankelijke, onbevlekte en onverwelkelijke erfenis verwachten. ⁽¹⁶⁾

Sport, inclusief de beloning is daarmee vergeleken slechts kinderspel. We hoeven sport niet af te zweren, en we kunnen noch mogen de sport tot het domein van de satan verklaren, als we maar wËl de betrekkelijkheid ervan inzien. Het lichamelijke betreft alleen het tijdelijke, het korte aardse leven, maar het geestelijke overstijgt dit tot in het eeuwige leven, is daarom waardevoller. Voor de wereldse mens is het lichaam doel, terwijl het eigenlijk middel moet zijn. Het grootste en het schoonste in de mens, is niet de hoogste spanning van lichamelijke kracht, maar de betoning van kinderlijk geloof.⁽¹⁷⁾ Relativeer sport, waardeer de godsvrucht. Godsvrucht is godvrezendheid, terechte eerbied voor God en medemens hebben, vroomheid, en devotie. Niet de oefening van de godsvrucht noemt Paulus, omdat de zegening en de nuttigheid niet liggen in de oefening, maar in haar resultaat, de godsvrucht. Wie al zijn tijd, geld en energie steekt in sporten en conditietraining of passieve sportconsumptie en daardoor geen tijd meer heeft voor training van zijn geloofsleven, heeft een dwaze keuze gemaakt. Zo, en dan nu een partijtje voetballen met m'n zonen!

Geraadpleegde literatuur:

H.H.J. van As, Olympische Spelen waren deel van de eredienst, Cultuur, Westerse beschaving ondenkbaar zonder haar wortels in de antieke Griekse cultuur, Reformatorisch Dagblad 7-2-1992.
S.C. Bax, Blinkt Olympisch goud meer dan het goud des geloofs? een gouden plak van deze wereld en een bijbeltekst van Paulus, Reformatorisch Dagblad 7-8-1992
ds. M.R. van den Berg, De Eerste Brief van Paulus aan Timotheus (Amsterdam: Buijten & Schipperheijn, 1976) pp.62-64
dr. C. Bouma , Korte Verklaring Der Heilige Schrift met nieuwe vertaling De brieven van de apostel Paulus aan Timotheus en Titus (Kampen: Kok, z.j.) 6e druk, p.80, 81
Bart-Jan den Hollander, Houdt God ook van (top)sporters? Reveil april 1997, pp.11-13
Dick Kraaij, Getuigenis en sport: een dynamisch team, Uitdaging maart 1998, p.17
prof. dr. C.W. M–nnich (hoofdredactie) Encyclopedie van het christendom, protestants deel, met medewerking van Oud-Katholieken (Amsterdam/Brussel: Elsevier, 1955) 'sport': pp. 677, 678
prof. dr. A. van Nieuw Amerongen, Sport en weerstand Welbeschouwd, Reformatorisch Dagblad 31-7-1998
dr. C.F. Pauwels O.P., Encyclopedie van het Katholicisme volkseditie (Amsterdam/Brussel: Elsevier, 1959) 'sport': p.718
ds. J.J. Poort, Istmische Spelen onder apostolisch vermaan, Langs 's Heeren Wegen (9), Op pad met Poort, Reformatorisch Dagblad 26-8-1986
Arie Verhoef, Meer dan Goud, atleten als pionnen politiek schaakspel, Olympische spelen hebben heidens element, Visie 11-17 sept. 1988
Hans van Vuuren, 'Jezus stierf voor zondaars, niet voor sporters', Sport Witnesses speelt in op 'Jaar met de Bijbel', Uitdaging, april 1997
drs. K. van der Zwaag, Ethiek, In moderne sportwereld herleeft heidense "brood en spelen", Over Olympische Spelen en verloedering van huidige sport, Reformatorisch Dagblad 26-9-1986 W.J.A. Pijnacker Hordijk
oktober 1998

1. In "Blikopener" van aug.-okt. 1988 staat vermeld dat 116 voor Chr. als begin gold voor de "olympiaden".
2. Uit het blad Woord & Dienst, aangehaald door W.M. Bakker, Een zilveren medaille en een olijftak, "Moderne Olympische Spelen passen in chaos van hedendaagse sportverdwazing" Reformatorisch Dagblad 12-6-1996
3. Denk aan termen als 'Joden!', 'godenzonen', 'verlosser', 'openbaring'. De meeste termen zijn niet voor herhaling vatbaar...
4. "De spelen moeten doorgaan", uitspraak van de Olympische voorzitter in 1972 in M¸nchen, nadat door Palestijnse terroristen elf IsraÎlische atleten vermoord waren.
5. Anabole steroÔden, groeihormoon HGC.
6. Uitspraak van ex-staatssecretaris van der Reijden: " 200.000 mensen komen met sportklachten het ziekenhuis binnen. Dat wordt als normaal geaccepteerd." Reformatorisch dagblad, In moderne sportwereld herleeft heidense "brood en spelen", Ethiek, 26-9-1986 p.3
7. Dr. C.S.L. Janse, Column 'Gedachtegoed': Voetbal, Reformatorisch Dagblad, 2-7-1998
8. Marion van 't Verlaat, De EO scoort op het marktplein, Visie, 2-8 aug. 1998
9. Organisaties voor evangelisatie onder sporters:
   • 'Sports Clinics Europe Tour '98' (SCET), is een driedaagse stoomcursus in een bepaalde sport, die gratis wordt aangeboden aan jongeren van 12 tot 18 jaar. Zij worden dan uitgedaagd in een kwalitatief beter leven, zowel door sport als door het kennen van Jezus Christus. Tel. 038-4528163 (Bert Drok)
   • 'st. Sport Witnesses', organiseert voetbal- en volleybalkampen en ontmoetingsdagen, geeft periodiek uit met informatie uit de christelijke sportwereld, begeleidt sporters, enz. Tel./fax: 0513-461650
10. W.M. Bakker Een zilveren medaille en een olijftak, Reformatorisch Dagblad, 12-6-1996, uitspraak van de Urker predikant ds. J.H. van Dijk.
11. Gen.32:22-32 + Hos.12:4; Richt.14-16; 2 Sam.2:18
12. 1 Kon.19:1-8
13. Arie Verduijn, directeur van CAMA-zending, maakt aardige vergelijkingen tussen voetbal en zending: o.a. elftal - twaalftal, (Ver)bondscoach, Judas was geselecteerd maar diskwalificeerde zichzelf, scoren - discipelen maken, voetbalveld - zendingsveld. Wereldkampioenschap zending Pionier, juli/aug. 1998, pp.3, 4
14. Hand.20:24 (hardlopen), Rom.15:20 (worstelen), 1 Cor.4:9 ("schouwspel geworden", onduidelijk en onbelangrijk precies welke sport) 9:24-27 (hardlopen en boksen), Ef.6:12 (worstelen), Fil.2:16 (hardlopen), 3:12-14 (hardlopen), Col.4:12 (worstelen), 1 Tim.4:8 (lichaams/sporttraining), 2 Tim.2:5 (kampvechten), Hebr.10:32 (worstelen), 12:1-17 (hardlopen en worstelen).
15. Tit.2:12
16. 1 Pet.1:3-5
17. Ds. J.P. Tazelaar, Christelijke Encyclopedie voor het Nederlandsche Volk (Kampen: Kok, 1929) deel V, artikel Sport, pp. 249, 250